به فرخندگی روز حافظ

میثره را در کهن ترین نوشتارهای آریایی (اوستا و وداها) می یابیم. به معنای پیمان و همچنین نام اختصاصی برای یکی از خدایان بزرگ. "نگهبان پیمان"

میترا در کتیبه های هخامنشی در کنار آناهیتا و اهورا مزدا آمده.

و زین پس "میتر" یا "متر" پهلوی، نام ایزدی زرتشتی است.

در ادب پارسی "مهر" (تبدیل "ت" به "ه" رایج است) به دو معناست. یکی "خورشید" و دیگری "عشق".

مهر در دیوان حافظ :

بیگمان بهترین و مهمترین نقطه پیوند عرفان ایرانی و ادب کلاسیک پارسی، حافظ است. حتا درباره مولوی چنین حکمی نمیتوان داد. چراکه بخش بزرگتری از آثار او عارفانه نیستند و مولوی منهای غزلیات عارفانه – عاشقانه اش هم مولوی بود ولی حافظ است و غزلیات عارفانه – عاشقانه اش. دیگر بزرگان ما یا مرتبه ای در عرفان ندارند و یا چیره دستی در ادب.

حافظ در شرح اوصاف عشق و وصف راه و طریقتش بسیار از "مهر" و مشتقات آن بهره گیری کرده است.

شگفتا که بزرگداشت حافظ مهر آیین، در مهر ماه است.

به فرخندگی بزرگداشت اسوه عاشقان و شکوه ماه مهر، آندسته از بیت های دیوان حافظ که دربر گیرنده واژه "مهر" به معنای عشق و دوستی است، به شما پیشکش میشود.

اگر به گات ها برگرديم به يك دو دستگي بنيادي، ميان «اهورا» ها و «ديو»ها، يعني خدايان و شياطين برمي خوريم. نام خداي يكتا معمولن اهورا و يا خردمند و يا اهوراي خردمند (مزدا اهورا) آمده است و گاه نيز برمجموعه ي نيروهايي كه جهان را مي گردانند، به نام «اهوراهاي خردمند» خوانده شده اند. ديوان از آغاز خلقت به بدي گراييده و در شمار ارواح خبيثه درآمده اند.

اوستا خود رمز وجودي امشاسپندان و ايزدان را به استواري بيان مي كند. بدون شك مقام وجودي اينان با آن برداشتي كه از فرشتگان در تورات و جز آن داريم متفاوت است. اينان نه در شمار و شكل رسولان خداوند هستند و نه خادمان و كارگزاران او. اينان نه چنان كه موبدان تعليم مي دادند خانواده خداوند هستند و نه وزيران و مباشران و عاملان او.

درود به تو اي آتش! اي برترين آفريده نيك و ستودني اهورامزدا. فروزان باش در اين خانه، فروزان باش در اين خانه تا دير زمان تا رستاخيز بزرگ و نيك، بده به من اي آتش آفريده اهورامزدا، رامش بسيار، روزي بسيار، زندگي بسيار، رامش فراوان، روزي فراوان، زندگي فراوان، پارسايي كامل، خوش زباني و دين آگاهي و پس از آن خردي بزرگ و پاينده و پس از آن دليري مردانه، استوار، هوشياري، وظيفه شناسي و بيداري و فرزندان برومند، زيرك، نگهبان كشور، انجمن آرا، باليده، نيك كردار، رهاننده از سختي ها و هوشيار كه پيشرفت دهد خانه مرا، ده مرا، شهر مرا، كشور مرا و سر افرازي هاي ميهن مرا...

آریاییها در آغاز يك گروه از موجودات فرا طبيعي را به نام ايزدان نوراني پرستش مي كردند. در زمانهاي نخستين اين عناصر به هيچوجه صورت و شكل مشخصي نداشتند و شايد پرتوهايي بودند بسيار محو و درهم از تاثرات دروني آدمي كه به وسيله انگيزش رويدادهاي خارجي ايجاد مي شد. اما اندكي نگذشت كه انديشه خيال پرداز و فعال آدمي براي روشن نمودن وضع اين عناصر مبهم به فعاليت پرداخت و اين ايزدان نوراني به زودي به وسيله قياس به نفس انسان ها به صورت شخصيت هايي درآمدند انسان منش با احساسات، نيازمندي ها و تمايلات آدميان.

معمولا تقابل دو فرهنگ در پي برخورد دو قدرت شكل ميگيرد.

پيش از اين اشاره كردم كه در فرهنگ هاي گوناگون كه هريك داراي پلي تئيسم (چند خدايي) هستند. ممكن است خداياني با ويژگيهاي كمابيش يكسان بيابيم. اين به خاطر خواستگاه يكسان نيازهاي انسان و نه لزوما به سبب اثر پذيري يا كپي برداري يك قوم از ديگري است.

بدين معنا كه مثلا همانطور كه ايرانيان ورهرام را دارند، خداي جنگ مطمئنا در انديشه مردمان يونان نيز وجود داشته همانطور كه در انديشه بيشتر مردمان باستان.

اما نكته اينجاست كه ورهرام تنها آنگاه با هركول مقايسه ميشود _و پاره اي ويژگيهاي آن را ميگيرد ويا به آن ميدهد_، كه برخورد ميان دوفرهنگ ايراني و يوناني رخ دهد.

همينطور است پيرامون ميترا، با سايرخداياني كه به نوعي با خورشيد رابطه دارند. اين همساني گاه تنها در حد مقايسه باقي ميماند. به طوري كه مثلا در مهرابه ديبورگ آلمان فائتون خداي خورشيد كهن آشوري در كنار ميترا نقش ميبندد.

نخستين سند یافت شده از نشانی پیرامون میترا، در شرق به 1400 پيش از ميلاد و در غرب به 500 پس از ميلاد ميرسد.

اما ميترای غربی با نمونه شرقی آن بسيار متفاوت است. او در مركز يك جهان بينی فلسفی قرار ميگيرد . شمايل ميترا در غرب كه همواره درحال قربانی گاو است و تفسير حلقه زدن مار و عقرب و نمادهای ديگر در اطراف او بيانگر داستانی است كه در تعاريف شرقی از ايزد عهد و پيمان و روشنايی و ...كه خويشكاری ميترا درشرق است فاصله ی بسيار دارد.

ميترا در شرق به هيچ عنوان به چم يك مسیح يا نجات دهنده نمايان نميشود ._در استوره های ايرانی همانندی چنين خويشكاری را در كيومرث ميبينيم. او نيز ميميرد (شايد قربانی ميشود) و نطفه اش در ماه گرد آمده و از گياهی كه از آن ميرويد مشی و مشيانه زاده ميشوند(آفرينش)_. همچنين گاو با كيومرث در ارتباط تنگاتنگی قرار ميگيرد چندان كه با ميترای غربي. اين وظيفه در رم ابتدا بر گردن ميترا است. ميترای غربی نجات دهنده است شايد كه جای ساتورن يونانی را ميگيرد.