بخش نخست اين جستار : پيوندهاي زبانهاي آريايي گذشته و امروزين

بخش دوم اين جستار :‌ تاريخچه زبانهاي آريايي

بخش سوم اين جستار : آشنايي با زبان پهلوي

پاسخ به پرسش پست پيشين : گشايش در پهلوي ويشايشن بوده است. گشوده،‌ ويشوتك بوده و افسردگي، اپسرتكي.

آشنایی با خط پهلوی :

تاریخچه و ویژگی ها :

پیشتر درباره تاریخچه دبیره پهلوی سخن گشودیم. دبیره ها را از جهات گوناگونی بخش بندی میكنند. كه ما در اینجا وارد بحث های خط شناسانه نمیشویم. فقط دانستن یك نكته لازم است و آن اینكه میتوان دبیره ها را از جهت رساندن كامل واژگان و صداها و به ویژه جامع و مانع بودن بررسی كرد. كسی كه با واژگان یك زبان آشنا باشد و چگونگی نگارش آن به یك دبیره را دیده باشد،‌ به آسانی آنرا خواهد خواند. ولی نكته آنجاست كه یك واژه را برای نخستین بار در یك دبیره ببینیم. آنگاه آیا خواهیم توانست آنرا بخوانیم؟ تصور كنید كه اصلا آن واژه را نشنیده و نمیشناسیم. برای نمونه نامها. آیا میتوانیم نامی كه نمیشناسیم را به درستی بخوانیم؟ با لحاظ كردن این فاكتور، باید گفت هیچ دبیره ای 100 درسد كامل نیست. ولی به گونه نسبی میتوان دبیره ها را كامل و ناقص شمرد. برای نمونه دبیره انگلیسی یا فرانسوی یا آلمانی كه با توجه به اهمیت بسیار بالای این سه زبان،‌ دبیره های برتر امروزین جهان هستند، با توجه به اینكه از دبیره ای به نام لاتین برگرفته شده اند، جزو دبیره های كامل میباشند. ولی این كامل بودن 100 درسد نیست. برای نمونه، واكه A در این زبانها هم برای آ و هم برای اَ (فتحه) به كار میرود. همچنین در انگلیسی گاهی برای اِ (كسره) كوتاه نیز به كار می آید. و قاعده ها برای آن كامل نیستند. با اینحال به دلیل وجود واكه های صدادار (vowel) در این دبیره ها، میتوان آنها را نسبتا كامل دانست. درحالیكه دیگر دبیره سرشناس جهان یعنی دبیره ایرانی – عربی (perso arabic script) دبیره ای ناقص است. این دبیره تا یك سده پیش نیمی از جهان متمدن از هند تا آسیای میانه و ایران و قفقاز و تركیه و خاورمیانه و آفریقا را در بر میگرفت. ولی در برخی كشورها همچون تركیه با روند مدرنیسم و در برخی همچون آسیای میانه و قفقاز به دلیل استعمار روسیه و در برخی دیگر چون هند به دلیل ملی گرایی، جای خود را به دبیره های دیگر داد. با اینحال هنوز در همه كشورهای عربی و ایران و افغانستان و پاكستان برای زبانهای عربی، فارسی، پشتو و اردو به كار میرود.

مهمترین ویژگی دبیره ایرانی – عربی كه بدبختانه حتا ما ایرانیان نیز آنرا دبیره عربی میخوانیم، نداشتن حروف صدادار است. بنابراین اگر همین نوشتار را به یك كودك ایرانی و یا بزرگسال ناایرانی بدهیم، حتا اگر نخست او را با 32 حرف فارسی آشنا كرده باشیم، باز هم او در خواندن بسیار مشكل خواهد داشت. به ویژه مشكل آنجا خود را بیشتر نمایان میكند كه چند واژه با معانی متفاوت به یك گونه نوشته میشوند. این ویژگی در واژگان عربی بیشتر نمایان میشوند. برای نمونه "ملك" به چهار گونه خوانده میشود كه هر چهار گونه درست بوده و معنی خود را دارد. یا واژه مدرس كه اگر madras خوانده شود نام شهری در هند است و اگر modares خوانده شود نام شخصیتی ایرانی. و سدها واژه دیگر. شاید گفته شود كه این مشكل با علامت های " "َُِ  حل شده است. ولی چنین نیست. به كارگیری این نشانه ها آنقدر سخت و دشوار است و خط را چنان زشت و ناپسند میكند كه امروز در هیچكدام از این 4 زبان، به كار گرفته نمیشوند. نگاهی به نسخه های 1300 سال گذشته نشان میدهد كه این نشانه ها بسیار كم در كتابها به كار رفته اند. 

از این جهت باید گفت دبیره ما نسبت به دبیره اروپاییها در خواندن سخت تر است و در نوشتن آسانتر. و به همین جهت نویسندگان و تایپیست های ما تندتر از نویسندگان و تایپیستهای زبانهای اروپایی مینویسند.

به این ویژگی دبیره ایرانی – عربی یا همان فارسی خودمان، به این جهت اشاره كردم كه دبیره پهلوی كه امروز قصد آشنایی به آنرا داریم، از همین جنس است و حروف صدادار را ندارد. یعنی خواننده متن پهلوی اگر برای نخستین بار با یك واژه روبرو شود، كمی لنگ میزند. به ویژه كه اصلا آن واژه یا نام به گوشش نخورده باشد. تصور كنید كه كسی (یا به جهت كودك بودن و یا كم سوادی) "سهروردی" را نشناسد. چند درسد میتوان احتمال داد كه او پس از روبرو شدن با این نام در یك نوشتار،‌ بتوان آنرا درست بخواند؟‌ به گمان من احتمالش نزدیك به صفر است. چراكه حتا اگر بخواهد از روش تطبیقی جلو رود، آنرا saharverdi خواهد خواند!!. خواننده نوشتار پهلوی درست همانند یك كودك كه نوشتار فارسی میخواند خواهد بود. چون سواد او در شناخت واژگان پهلوی همانند سواد یك كودك، كم است. پس مجبور است،‌ حالت های گوناگون را یك به یك آزموده و در پایان ببیند كه كدام حالت به گوشش آشنا تر است؟ به همین جهت در كتابهای فارسی كه متن های پهلوی یا دیگر زبانهای باستانی را ترجمان كرده اند،‌ برای كمك به خواننده، نوشتار پهلوی را به لاتین آوانویسی كرده اند و نه به فارسی. چون فارسی و پهلوی از یك قماش اند و كمكی نمیكنند.

دیگر ویژگی دبیره ایرانی – عربی همسان بودن واكه هاست. حتما یادتان هست كه در سال نخست دبستان و به هنگام آشنایی با واكه ها، همسانی خ، ج، چ، ح. همسانی س، ش. همسانی ی، ب، ت، ث، پ، ن در میان واژه. همسانی ر، ز، ژ. همسانی ص، ض. همسانی ط، ظ.. همسانی ع،غ. همسانی ك،گ. همسانی ق.ف. همسانی د، ذ. همسانی ا و ل در میان واژه ما را دچار مشكل میكرد. یعنی فقط واكه "م" و "و" ظاهری مستقل از دیگران دارند. باقی واكه ها با نقطه متمایز میشوند و این دومین ایراد اساسی دبیره ایرانی – عربی است. به همین جهت نسخه خوان های نوشتارها و كتابهای كهن و كلاسیك فارسی و عربی دچار مشكل میشوند. چراكه در نسخه های دستی، نقطه ها گاه می افتند و گاه از جای اصلی خود دور میشوند و گاه با سطر بالایی اشتباه گرفته میشوند و ...!

از این جهت درست است كه بگوییم این دبیره 14 واكه (حرف) دارد و نه 32 تا!!.

جالب است بدانید كه این دبیره در آغاز ساخته شدنش در سده نخست هجری بی نقطه بود. خطی كه آنرا كوفی مینامیم نقطه نداشت. و این خط را مادر خط كنونی میدانند. همین بسنده میكند كه بگوییم این دبیره ایرانی است و نه عربی، چراكه كوفه شهری نوپا بود كه پس از اسلام و پس از فتح ایران به دست اعراب مسلمان، در جایی كه پیشتر قلمرو ایران ساسانی بود، بنا نهاده شد. پس دبیره كوفی نمیتواند از شهر كوفه كهن تر باشد. بلكه باید پس از بنا نهادن كوفه شكل گرفته باشد. كوفه در زمان علی بن ابیطالب برای نخستین بار حالت شهری به خود گرفت و پیش از آن پادگانی نظامی برای گسیل داشتن نیرو به شرق بود. كهن ترین نسخه از قرآن _كه كهن ترین كتاب به زبان عربی است_ به دبیره كوفی نگاشته شده. پس مجبوریم بپذیریم كه در بهترین حالت ممكن، قرآن برای نخستین بار در پایان خلافت علی بن ابیطالب یعنی 30 سال پس از درگذشت پیامبر اسلام و 43 سال پس از آغاز نزول قرآن مكتوب شد و پیش از آن مكتوب نبود. چراكه اعراب هیچ خط دیگری نمیشناختند. و آنچه درباره گرداوری قرآن از سوی ابوبكر و تدوین آن به دست عثمان گفته اند، افسانه است.

حال تصور كنید، خط كوفی در شهری نوپا در قلب میانرودان كه تا چندی پیش بخشی از قلمرو ایران ساسانی بوده، ساخته میشود. بیگمان بخش بزرگی از مردم این شهر نوپا بومی همان سرزمین و ایرانی اند. آن بخش هم كه عربند، بهره ای از سواد ندارند و فقط جنگجو هستند. حال روشن میشود كه این خط را چه كسانی ساخته اند، ایرانیان و یا اعراب؟ نگاهی به دبیره پهلوی و سنجش آن با كوفی و دبیره كنونی، دیگر هیچ شك و شبهه ای نمیگذارد كه این خط را ایرانیان از روی دبیره خودشان ساخته اند. ولی از آنجا كه این خط برای نوشتن قرآن به عربی به كار میرفته است (تا 250 سال قرآن ترجمه نشد)،‌ و ایرانیان هنوز كتابهای خویش را و همچنین اسناد مالی و اداری و حكومتی را به زبان و خط پهلوی مینوشتند، این خط نوین را عربی خواندند. پس از چندی زبان و خط رسمی امپراتوری امویان از زبان و خط پهلوی به عربی برگشت. ولی تا دوران عباسی هنوز همین دبیره كوفی بدون نقطه!‌ را به كار میبردند. تصور كنید همین نوشتار، نقطه نداشته باشد. ببینید آیا میتوانید آنرا بخوانید؟!. حال ببینید خواندن عربی (به ویژه قرآن) چقدر دشوار و حتا ناممكن بود!. تا اینكه یكی از وزیران ایرانی خلیفه به نام "ابن مقله" برای این دبیره، نقطه گذاری كرد. و عملا تعداد حروف را از 14 به 28 رساند (نامه پهلوانی _ فریدون جنیدی). اگرچه او را به زندان انداخته و كشتند. ولی خطی كه او بهینه كرد، در همان زمان جا افتاد و تا امروز برای زبان عربی به كار میرود. در سده سوم هجری ایرانیان مسلمان به اندیشه فارسی دری نویسی افتادند. آنها یا به جهت تعصب دینی و یا به جهت ناآشنایی با پهلوی، دبیره نوین مسلمانان را برگزیدند كه تا امروز ادامه دارد. آنان 4 حرف "گچ پژ" را كه در زبان عربی وجود نداشت، به این دبیره افزودند. ولی با این هدف كه فارسی خوانان، توان خواندن قرآن را نیز داشته باشند، حروفی كه در فارسی كاربردی ندارد را حذف نكردند. بدین ترتیب میبینیم كه حروفی چون ح، ض،‌ ظ، ط، ص، ث وارد زبان و خط فارسی شدند، بی آنكه به كار بیایند. شاید كسی بگوید، درست است كه واژگان ایرانی با این واكه ها نوشته نمیشوند، ولی زبان فارسی انبوهی از واژگان عربی را وام گرفته است كه این واكه ها برای نوشتن آنها لازمند. پاسخ اینجاست كه اگر واژه ای از زبانی وام گرفته شود، نیازی نیست تا حتما به همان شیوه كه در آن زبان نگاشته میشوند، در این زبان هم نگاشته شود. مگر واژگان لاتین و فرنگی را در فارسی به همان شیوه اصلی اش مینویسیم؟ یا مگر انبوه واژگان فرانسوی كه به زبان انگلیسی رفته اند، در انگلیسی درست همانند فرانسوی نوشته میشوند؟ (familie، probleme و ...) پس هیچ نیازی نیست كه واژگان عربی در فارسی حتما با واكه های عربی نوشته شوند. عرب میتوانستیم ارب بنویسیم، خط را خت، تعصب را تاسب، حكومت را هكومت، عثمان را اسمان، اصلا را اسلن، ضرب را زرب و ظاهر را زاهر. آنگاه این همه مشكل در املا نداشتیم. همین نقص دبیره فارسی باعث شده تا این دبیره وارون دبیره پهلوی،‌ در نوشتن هم چندان ساده نباشد. یعنی اگر دبیره پهلوی در خواندن سخت است ولی در نوشتن ساده است و یك واژه را یك جور بیشتر نمیتوان نوشت. ولی در فارسی با جهت وجود واكه های بی استفاده عربی،‌ نوشتن هم سخت است. همچنانكه خواندن هم. به همین جهت از دوران رضا شاه كه بخشهای بزرگی از فرهنگ ایرانی زیر تاثیر مدرنیسم دگرگون شد، پیشنهاد كنار گذاشتن دبیره ناقص و مشكل دار فارسی نیز داده شد كه این كار انجام نگرفت. شاید مهمترین دلیل كنار نگذاشتن این دبیره، توافق نكردن بر روی جایگزین آن است. بسیاری از سر ناسیونالیسم با دبیره لاتین مخالفند. درحالیكه بسیاری ساختن یك دبیره نوظهور به دست ایرانیان و جایگزینی آن با دبیره كهن را كاری نامنطقی میشمارند. گاهی نیز پیشنهاد شده تا دبیره اوستایی كه هم كامل است و هم مشكلات دبیره فارسی را ندارد، جایگزین گردد.

همچنانكه در بخش پیش دیدیم، زبان پهلوی را با چندین دبیره مینگاشتند. ولی دبیره غالب كه با آن دفترها و نامه های پهلوی نگاشته شده و پس از اسلام بازنویسی گشته و امروز به دست ما رسیده است، دبیره ای است به نام هام دبیره كه با آن آشنا خواهیم شد. گشتك دبیره ساسانی و دبیره اشكانی از این جهت كه شكسته نبوده و به هم نمیچسبند،‌ آسان ترند. و در صورت علاقه داشتن میتوانید نسبت به یادگیری آنها نیز اقدام كنید. دو دبيره ديگر پهلوي، زبور پهلوي و خط مانوي است.

واكه های "هام دبیره" پهلوی :

با نخستین نگاه انسان شگفت زده میشود از این همه همانندی میان واكه های پهلوی و واكه های دبیره ایرانی – عربی امروزین. و دیگر كمترین تردیدی باقی نمیماند كه سازندگان دبیره كوفی و سپس كسانی كه آنرا متحول كردند، ایرانی و زیر تاثیر دبیره پهلوی بوده اند.

تلاش كنید واكه ها را فرا بگیرید. همچنین هنگام تمرین به خط زمینه نیز توجه كنید. شایان ذكر است كه یادگیری واكه های پهلوی نه پایان كار یادگیری دبیره پهلوی كه تازه آغاز كار است. و ماجرا اصلا به این آسانی كه به نظر میرسد نیست. با اینحال به شیرینی اش می ارزد. پس نخست تلاش كنید واكه ها را از بر كنید.

اكنون كه واكه ها را از بر كردید، تلاش كنید واژگان را با آن بنویسید. میتوانید از نام یا نام خانوادگی خودتان آغاز كنید. یا نام هر چیزی كه دوست دارید. فعلا واكه ها را به هم نچسبانید. بلكه آنها را نزدیك به هم بنویسید. فقط به خط زمینه توجه كنید. و واكه های بالای خط را بالا و پایین خط را پایین بنویسید.

واژگانی چون آپ،‌ كار، بار، پیل،‌ نام، اسپ، بهرام و پارسیك را من پیشنهاد میكنم.

هنگامی كه مطمئن شدید كه تا اندازه ای با واكه ها آشنا شده اید به گام دوم بروید. گام دوم چسباندن واكه ها یا همان شكسته نوشتن است. ویژگی هام دبیره همین شكسته نوشته شدنش است. اینك به جدول چسباندن واكه ها توجه كنید. این جدول را در كتاب دكتر تفضلی و دكتر آموزگار دیدم. با اینكه خود بدون بهره گیری از این جدول و در هنگام نوشتن واژگان و جملات با نحوه درست چسباندن آشنا شدم، ولی به هنگام تدریس بهتر دیدم كه دانشجو از آغاز این جدول را داشته باشد.

همانطوركه ميبينيد نقطه ها و علامات گذارده نشده اند. چراكه در قاعده چسبيدن تاثيري ندارد. حروفي كه در ستون سمت راست قرار دارند، از دو سو به ديگر حروف ميچسبند. ولي آنها كه در سطر بالايي قرار گرفته اند همچنانكه ميبينيد فقط از سوي راست ميچسبند. يعني فقط به حرف پيشين ميچسبند.

هنگام روبرو شدن با تفاوتی كه واكه ها به هنگام چسبیدن پیدا میكنند، جا نخورید!. در دبیره فارسی امروزین نیز همچنانكه میبینید، واكه "ی" به هنگام چسبیدن زمین تا آسمان تفاوت میكند!. یا واكه "ن". یا "س" و "ش" و "ص" و "ع" و "ق" و "ل" و "م" و "ه" و "ج" و ... یعنی یك كودك دبستانی باید هر دو شكل واكه ها به هنگام چسبیدن و جدا بودن را بیاموزد. حال نگاهی به خط نستعلیق یا از آن متفاوت تر، شكسته نستعلیق بیاندازید تا ببینید واكه ها به هنگام چسبیدن چگونه میشوند!!. در خط های لاتینی هم هنگامی كه شكسته نوشته میشوند، واكه ها تفاوت اساسی پیدا میكنند. به گونه ای كه امروز كه به دلیل چاپ كاغذی و دیجیتال، انسانها كمتر با نسخه های دستنویس روبرو میشوند، بیشتر ما اگر با خط شكسته انگلیسی روبرو شویم،‌ توان خواندن آنرا نخواهیم داشت.

به اين همانندي ها از این جهت اشاره ميكنم كه بدبختانه برخی به هنگام روبرو شدن با ویژگی های دبیره پهلوی همچون نداشتن واكه های صدادار و یا چسبیده بودن، به شدت آنرا محكوم و حتا مسخره میكنند. بی آنكه توجه كنند كه بسیاری از دبیره ها از جمله دبیره امروزین ما ایرانیها و عربها و حتا اروپاييها نیز چنینند.